"Twórcza aktywność dziecka: teoria - rzeczywistość - perspektywy rozwoju" Janina Uszyńska - Jarmoc

Janina Uszyńska - Jarmoc jest adiunktem w Zakładzie Pedagogiki Przedszkolnej i Wczesnoszkolnej na Wydziale Pedagogiki i Psychologii Uniwersytetu w Białymstoku. Jej głównym obszarem badań naukowych jest twórcza aktywność dzieci i młodzieży oraz postawy twórcze dorosłych. Ponadto, autorkę interesuje problematyka obrazu Ja dzieci w wieku przedszkolnym oraz młodszym wieku szkolnym. Trzeci obszar badań wyznacza problematyka narracji i autonarracji.
W obrębie jej osiągnięć odnajdziemy 73 publikacje, w tym trzy książki: Twórcza aktywność dziecka, Teoria – rzeczywistość – perspektywy rozwoju (2003); Podróże, skarby, przygoda. Podręcznik i program rozwijania twórczości, samoświadomości oraz dyspozycji autokreacyjnych dzieci z klas I-III (2005), Od twórczości potencjalnej do autokreacji w szkole (2007). Jest także współredaktorem książki Dobro dziecka w rodzinie (2005).
Profesor Uszyńska jest osobą bardzo zaangażowaną w swoja pracę, co oprócz już wyżej wymienionych publikacji udowadniają wygłoszone przen nia referaty na ponad siedemdziesięciu konferencjach naukowych, w tym na dziesięciu konferencjach zagranicznych (Monachium – 1997, Santiago de Compostela – 1998, Coventry – 1999, Helsinki – 1999, Londyn – 2000, Alkmaar - 2001, Glasgow – 2003, Malta – 2004, Dublin – 2005, Wilno – 2006).
Co więcej autorka należy do różnych organizacji i stowarzyszeń: EECERA (European Early Childhood Education Research Association); OMEP (Organisation Mondiale pour l’Education Prescolaire) - pełni funkcję prezesa PK OMEP Oddział Podlaski; Zespół Edukacji Elementarnej Komitetu Nauk Pedagogicznych PAN; Polskie Stowarzyszenie Kreatywności; National Association for Self-Esteem; Wspólnota Polska.
Głównym celem napisania omawianej książki było przedstawienie sposobów rozpoznawania poziomu rozwoju dyspozycji twórczych dzieci pomiędzy trzecim, a dziewiątym rokiem życia. Ponadto, książka stanowi próbę przedstawienia istoty pewnych osobowościowych i środowiskowych warunków, które są niezmiernie ważne dla uaktywnienia się i rozwoju potencjału twórczego dziecka w zakresie zdolności plastycznych i werbalnych. Autorka w swojej pracy próbuje odnaleźć odpowiedź na pytania, jakie są podstawowe uwarunkowania różnic indywidualnych w zakresie osiągnięć twórczych, a także jakie sa przyczyny zróżnicowań w uzewnętrznianiu ich w obrębie natężenia, zakresu i formy.
Fundamentami omawianej książki jest głoszona przez wielu pedagogów i psychologów teza, iż „ zdolności twórcze nie są genetycznie uwarunkowanymi własnościami, nie są też zależne wyłącznie od zdolności ogólnych (inteligencji) czy uzdolnień specjalnych (kierunkowych), a ich podstawowym źródłem jest wrodzony potencjał twórczy, właściwy każdej normalnej jednostce“. Zgodnie z tezą twierdzi się, że tylko jeśli są spełnione określone warunki potencjał twórczy może się uaktywnić, ujawnić i rozwijać już we wczesnym dzieciństwie.
Podjęcie się akurat tej tematyki przez autorkę ma kilka swoich przyczyn. Pierwszą z nich jest opinia Lewisa, iż „każde niemowlę przychodzi na świat z zalążkiem geniuszu oczekującym na pełny rozkwit“ (Lewis, 1988). Druga przyczyna leży u podstaw stwierdzenia również Lewisa, iż „ tylko jedno dziecko na dziesięcioro wychowywane jest tak, że może rozwijać maksymalnie swoje zdolności oraz to, że już po kilku latach życia dziecka niemal nieograniczone możliwości noworodka ostro kontrastują z ograniczonymi osiągnięciami twórczymi dziecka w wieku wczesnoszkolnym“. Dziecim powodem zainteresowania tą tematyką jest opinia Panka (1984,1989), Pietrasińskiego ( 1988) oraz Jaoui (1980), że jeśli możliwości twórcze nie są rozwijane w okresie na to najbardziej wrażliwym i podatnym to możliwości te niszczeją, są nie do odrobienia lub ewentualnie w najlepszym wypadku jakaś ich część w dorosłym życiu może zostać odbudowana w procesie „reedukacji twórczej“. Kolejnym powodem jest fakt podkreślany coraz częściej przez pedagogów, iż najważniejszym celem edukacji jest stymulowanie postaw innowacyjnych oraz kształcenie twórczej osobowości. W związku z powyższym, autorka uznała za konieczność wyznaczenia wzajemnych związków pomiędzy poziomem osiągnięć twórczych dzieci, a cechami osobowości oraz ich stosunków z otoczeniem, w którym są wychowywane.
Książka Twórcza aktywność dziecka: teoria - rzeczywistość - perspektywy rozwoju, jak sama nazwa wskazuje skupia się na trzech elementach. Część pierwsza pracy dotyczy ogólnych założeń teoretycznych. Część druga to metodologia i wyniki badań, natomiast część trzecia to podsumowania skupiające się na perspektywach rozwoju.
Część pierwsza książki została zatytułowana Twórczość dzieci we wszesnym dzieciństwie i jej uwarunkowania w świetle literatury przedmiotu oraz podzielona na siedem podrozdziałów. Pierwszy z nich to Przegląd wybranych psychologicznych ujęć zjawiska twórczości. Rozpoczyna się on od definicji twórczości, któa brzmi następująco: „Twórczość jest pojęciem interdyscyplinarnym, którym zajmuje się wiele nauk społecznych; między innymi psychologia różnic indywidualnych, psychologia twórczości, psychiatria, socjologia, filozofia, estytyka, teologia, pedagogika“. Rozdział przytacza defnicje tego pojęcia różnych przedstawicieli różnych dziedzin nauki. Możemy tu odnaleźć między innymi takie nazwiska jak: Tatarkiewicz, Ossowiski, Stein, Pietrasiński, Stróżewski, Bruner i wielu innych. Autorka analizuje wszystkie wymienione definicje, wyodrębnia ich wspólne cechy. Stwierdza, iż jest to pojęcie nieostre, treściowo pojemne, ujmowane w sposób szeroki i wąski, które funkcjonuje zarówno w języku naukowym jak i potocznym. Cechą wspólną omawianego pojęcia odnalezioną przez autorkę jest specyficzna, strukturalnie odrębna kategoria czynności czy aktywności człowieka lub specyficzny rodzaj działania, który prowadzi zawsze do wytworzenia szczególnego rodzaju produktu. Co więcej, wszyscy przytoczeni naukowcy zgodnie twierdzą, iż twórczość to aktywność polegająca na samodzielnym poszukiwaniu bądź odkrywaniu. W podrozdziale dowiadujemy się również o czterech kategoriach, w jakich ujmowana jest twórczość w literaturze naukowej, sa nimi: procesy psychiczne, wytwory działalności ludzkiej, zespoły zdolności intelektualnych i cech osobowościowych oraz zespoły stymulatorów społecznych.
Pierwszy rozdział rozpatruje twórczość w kilku aspektach: atrybutowym, procesualnym, personologicznym oraz ekologicznym. Twórczość dziecka rozpatrywana w aspekcie atrybutowym ( w aspekcie dzieła) oznacza, że wyniki twórczości dziecka to są dzieła materialne i niematerialne, są to dzieła oryginalne i nowe, oraz nie muszą być społecznie wartościowe czy przydatne. Twórczość dziecka w wymiarze procesulanym oznacza rozpatrywanie twórczości pod względem rozwiązywania różnorodnych, otwartych problemów, branie pod uwagę wyobraźni twórczej i myślenia rozbieżnego, a także zaangażowania jednostki w to co robi - motywacja wewnętrzna. Kolejny z kolei wymiar - personologiczny odnosi się do źródeł twórczości tkwiących w jednostce (tj. charakterystyka osób twórczych). Ostatni wymiar - ekologiczny - zwraca uwagę na czynniki zewnętrzne twórczości: uwarunkowania edukacyjne, kulturowe, rodzinne.
Każdy z omawianych wymiarów twórczości ma swoich zwolenników i przeciwników.
Podrozdział drugi omawia aktywność i ekspreję twórczą dziecka w okresie wczesnego dzieciństwa. Odnajdziemy tu na przykład definicję oraz istotę twórczej aktywności i ekspresji dzieci czy też terminy typu „aktywność własna“ (aktywność, którą dziecko podejmuje z własnej inicjatywy, by odczuć satysfakcję czy też spełnić swój cel), aktywność motywowana zewnętrznie, kierowana i inspirowana. Celami podejmowania tych aktywności są zabawa, praca bądź nauka. Aktywność została zanalizowana pod wieloma względami, Wyróżnione zostały np. aktywność indywidualna, zespołowa, grupowa. Natomiast te aktywności, które angażują którąś ze sfer osobowości nazywa się intelektualną, emocjonalną lub praktyczną. Można również podzielić aktywność ze względu na rodzaj aktywności. Tu autorka zalicza aktywność werbalną, ruchową, plastyczną, muzyczną. Rozdział oprócz podziałów aktywności został również poświęcony omówieniu tego terminu. Przykładem jest definicja aktywności Dąbka (1988), którą rozumie jako: „wszelką aktywność poznawczą i emocjonalno-motywacyjną prowadząco do subiektywnie lub też jednocześnie obiektywnie nowych i wartościowych wytworów w jednej lub kilku różnorodnych dziedzinach życia". Oprócz tej, napotkamy tu na pojęcia tego terminu stworzone przez Tokarza, Freineta i Kozielckiego. Kolejnym aspektem, który został poruszony w tym rozdziale jest zdolność myślenia twórczego. Autorka skupiła się na wyróżnionym przez Guilforda myśleniu konwergencyjnym i dywergencyjnym oraz omawia grupę zdolności myślenia twórczego (płynność, giętkość, oryginalność, wrażliwość na problemy). Ponadto, Uszyńska podkreśla istotę wyobraźni dziecka jako źródło twórczej aktywności. Omawia jej termin, funkcje (np. stymulująca, kompensująca) oraz opisuje to zjawisko. Wyróżnia jej rodzaje ( np. wyobraźnia twórcza i odtwórcza, zaangażowana w działalność techniczną). Przedstawione zostało również zjawisko projekcji osobowości umożliwiającej dziecku dialog z otoczeniem oraz manifestowanie swojej indywidualności - zjawisko to nazywane jest ekspresją. Istenieje wiele form ekspresji, każda ma znaczenie dla rozwoju twórczej aktywności. Ekspresja jest naturalną potrzebą, która uruchamia twórczą aktywność.
W trzecim rozdziale części pierwszej wyróżnione zostały i omówione cztery podstawowe dziedziny twórczej aktywności dzieci. Pierwsza z nich to aktywność werbalna (inaczej językowa i literacka). W jej zakresie znajdują się pytania, zagadki, historyjki itp. Twórczość w tym zakresie wyraża się głównie w swobodnym wyrażaniu myśli, odpowiednim doborze słownictwa oraz jego bogactwo. Dziecko twórcze werbalnie potrafi dostosować własną wypowiedź do okoliczności, generuje i przekazuje nowe treści w procesie narracji. Autorka wskazuje na istotę bogactwa doświadczeń językowych dziecka. Twórczość plastyczna jest specyficzną działalnością, któa pozwala dziecku na wyrażenie swoich fantazji, potrzeb czy też otaczającej go rzeczywistości. Ważną funkcję w tej aktywności spełniają odczucia (pozytywne emocje, satysfakcja itp.). Autorka omawia podstawową formę wypowiedzi plastycznej jaką jest rysunek oraz przytacza podział etapów twórczości rysunkowej wg. Szumana ( stadium bazgrania, ideoplastyki, fizjoplastyki). Porusza tematykę problemu oceny prac plastycznych dzieci oraz przytacza kryteria oceny Szafrańskiej i Kaczmarczyk (1985) - rozbudzona ekspresja, motywacja wewnętrzna, oryginalne rozwiązania. Twórcza aktywność plastyczna przyczynia się do poszerzania się doświadczeń emocjonalnych i poznawczych. Twórcza aktywność muzyczna służy rozwijaniu się zainteresowań i nawyków obcowania z muzyką, uczy dziecko czerpania przyjemności z tych kontaktów. Jesli dziecko uwierzy w swoje możliwości będzie rozwijać się w kierunku komponowania i improwizacji. Ostatnia z omawianych aktywności - ruchowa, sprzyja rozwojowi fizycznemu i psychicznemu dziecka. Jest ona naturalną potrzebą dziecka, podejmowaną spontanicznie.
Tytuł czwartego rozdziału brzmi Zdolności i uzdolnienia jako potencjalne i realizacyjne wyznaczniki wysokich osiagnięć w różnych dziedzinach działalności dzieci. Jego problematyką jest definicja zdolności. Podobnie jak w poprzednich rozdziałach autorka przytacza definicje utworzone przez różnych pedagogów, psychologów czy też filozofów. Podkreśliła, że wspólną cechą zdolności jest to, że „uznaje się je za właściwość psychiczną człowieka, o charakterze ogólnym, warunkującą czy wyznaczającą maksymalne, możliwe osiągnięcia człowieka w jakiejś dziedzinie jego działalności“. Uszyńska, w czwartym rozdziale poświęca również miejsce na wyjaśnienie pojęcia talentu.
Rozdział piąty części pierwszej opisuje modele zdolności, wybitnych uzdolnień i talentu. I tak w skrócie opisując każdy z nich:
- Model D. Feldmana - rozwój zdolności jest możliwy tylko dzięki świadomym wpływom dorosłych.
- Model J. Renzulliego - założenie, iż u ludzi wybitnie zdolnych zachodzi interakcja trzech czynników (wysoki poziom zdolności intelektualnych, wysoki poziom zdolności dywergencyjnych, silne zaangażowanie w wykonywanie zadań).
- Model F. Monksa - założenie, że istnienie wybitnych zdolności jest zależne od współgrania trzech komponentów: motywacji, kreacji, zdolności intelektualnych. Uwzględnia istotę współdziałania z otoczeniem społecznym.
- Model S. Popka - oparty na triadzie: uzdolnienia intelektualne, twórcze oraz specjalne. Uwzględnia również interakcje genotypu i środowiska na ujawnienie, aktywizację i rozwój zdolności
- Model K.K. Urbana - „komponentowy model twórczości“ w skład któego wchodzą trzy dyspozycje poznawcze i trzy dyspozycje osobowościowe
- Model A. Tannenbauma - „psychospołeczny model zdolności“, zdolności jako efekt oddziaływań wewnętrznych i zewnętrznych na dziecko. Kilka czynników musi wystąpić jednocześnie aby zaistniały idywidualne zdolności potencjalne.
- Model F. D. Horowitz’a - zdolności to dynamiczna jakość, która ulega zmianom pod wpływem różnych bodźców. Dzieci udolnione szybciej przechodzą etapy rozwojowe.
- Model F. Gagne’a - „uzdolnienia jako wyćwiczone i spontaniczne zdolności, które przewyższają normę. Czynnikiem koniecznym do wystąpienia zdolności są naturalne zdolności.
- Model R. J. Sternberga i T. I. Lubarta - autorzy stworzyli listę sześciu uwarunkowań twórczości: inteligencja, wiedza, styl poznawczy, osobowość, motywacja, środowisko.
W rozdziale szóstym przedstawione zostały metody diagnozowania zdolności i uzdolnień twórczych dzieci we wczesnym dzieciństwie. Autorka nie omówiła jednej konkretnej metody, ale opisała kilka oraz przedstawiła ich zwolenników. Przykładem jest osoba A. J. Cropley’a według którego najtrafniejszym narzędziem do diagnozowania zdolności jest Test TCT-DP. Inną przedstawioną techniką jest ocena twórczości dziecka przez nauczycieli, rodziców czy rówieśników. Fishkin i Johnson wskazują na wadliwość wszystkich istniejących technik, dlatego proponują stosować kilka technik badawczych jednocześnie.
Ostatni rozdział pierwszej części podręcznika dotyczy uwarunkowań poziomu wyników twórczej aktywności dzieci. Omówione tu zostały czynniki intelektualne i emocjonalno - motywacyjne jako te o znacznym wpływie dla rozwoju uzdolnień. Omówione również zostały uwzględnione przez autorkę w badaniu składniki. Pierwszym z nich jest sprawność umysłowa dziecka. Z badań Uszyńskiej wyniknęło, iż nie ma wystarczających danych by ustalić jak duży wpływ na rozwój uzdolnień twórczych ma inteligencja. Kolejnym jest myślenie twórcze. Składnik ten współdeterminuje efektywność twórczego działania, ale nie jest jedynym i wystarczającym warunkiem twórczości. Razem z myśleniem twórczym, kolejny składnik - wyobraźnia twórcza są przez wielu badaczy uznawane za czynniki niezbędne do pomyślnego rozwoju kreatywności myślenia dzieci i młodzieży. Wyska samoocena jest tym składnikiem, który sprzyja twórczości. Z tego powodu zadaniem nauczycieli powinno być dążenie do podwyższania samooceny uczniów. Przystosowanie - przedstawione tu zostały pojęcia introwersji i ekstrawersji. Wg. Catella osoby zdolne charakteryzuje wyższy poziom introwersji, co więcej twórcy zazwyczaj nie mają silnie rozwiniętego zapotrzebowania na aprobatę z zewnątrz. Typ środowiska lokalnego również ma wpływ na pojawienie się zdolności twórczych. Jak wynika z badań dzieci ze środowiska miejskiego i wiejskiego różnią się między sobą. Różnice przejawiają się w takich aspektach jak: ciekawość poznawcza, zasób posiadanych wrażeń. Wg. Guilforda środowisko wiejskie bardziej sprzyja rozwojowi zdolności. Składnik - rodzaj placówki przedszkolnej - nie wykazał klarownych wyników odnośnie wpływu na rozwój zdolności u dzieci. Każdy rodzaj ma swoje pozytywne i negatywne czynniki wpływające na omawiane zjawisko.
Wielu naukowców podkreśla istotę roli nauczyciela w powstawaniu wybitnych zdolności, pod warunkiem, że nauczyciel wie czym jest twórczość i jak ją kształcić u dziecka. Nie stwierdzono jednak zależności pomiędzy osobowością twórczą nauczyciela a osiągnięciami twórczymi dzieci.
W części drugiej znajdują się wyniki badań własnych. W rordziale pierwszym tej części - Zdolności i uzdolnienia twórcze - są wymienione podstawowe założenia metodologiczne badań własnych. Założeniem tym jest uwzględnienie faktu, że „o poziomie i jakości osiągnięć twórczych decydują zdolności i uzdolnienia, które stanowią zarazem przyczynę zaobserwowanych różnic indywidualnych w zakresie nowości i oryginalności wyników aktywności twórczej“. W pracy tej rozgraniczono terminy: zdolność i uzdolnienie. Tezą postawioną przez badacza było przesłanie, iż głównym źródłem twórczości u dziecka jest jego potencjał, który może zostać uaktywniony i rozwijany już we wszesnym okresie dzieciństwa pod warunkiem spełnienia określonych warunków. Do pomiaru wyników użyto: Testu Kółek Torrance’a, Testu PPMT, Testu Cate Franck,, Testu Uzdolnień Twórczych, i analizę rysunków i tekstów narracyjnych. Niektóre z wyników pomiarów twórczych zdolności potencjalnych dzieci to: tendencja do systematycznego wzrostu poziomu zdolności potencjalnych wraz z wiekiem dziecka, związek pomiędzy myśleniem twórczym ujawnianym w aktywności graficznej, a myśleniem twórczym ujawnianym w aktywności werbalnej, aktywność twórcza obniża się u sześciolatków, grupa ośmiolatków jest grupą najbardziej zróżnicowaną pod względem poziomu wyobraźni twórczej, najwyższy poziom wyobraźni twórczej odnajduje się u pięciolatków, dzieci, które uzyskują wysoki poziom zdolności potencjalnych w jedej dziedzinie nie zawsze uzyskują równie wysoki poziom w innych dziedzinach aktywności. Niektóre z wyników pomiarów twórczych uzdolnień realizacyjnych dzieci to: poziom twórczości plastycznych jest wyrównany w poszczególnych grupach wiekowych, istnieje niski poziom twórczych uzdolnień realizacyjnych ujawnianych poprzez wytwory aktywności językowej, najwyższym poziomem uzdolnień realizacyjnych charakteryzują się sześciolatki, natomiast najniższym siedmiolatki, w grupach pięcio-, sześcio- i dziewięcioletnich istnieje związek pomiędzy twórczymi osiągnięciami w aktywnościach plastycznych i werbalnych. Przeprowadzone badania potwierdziły słuszność korzystania z wielu narzędzi badawczych podczas pomiaru zdolności twórczych dzieci.
Rozdział drugi części drugiej dotyczy uwarunkowań poziomu osiągnięć twórczych. Niektóre z dowiedzionych wniosków brzmią następująco: płeć nie ma znaczącego wpływu na rozwój potencjału twórczego dziecka, znaczny wpływ na rozwój potencjału twórczego dziecka ma poziom sprawności umysłowej, dzieci uzdolnione twórczo zazwyczaj cechuje ekstrawertyzm. Wyniki badań ukazują w czym mogą tkwić różnice w stopniu potencjału twórczego pomiędzy dziećmi. Są nimi np. zmienne osobowościowe, kompetencje nauczyciela, osobowość nauczyciela. Badania wykazały również, że zazwyczaj dzieci uzdolnione twórczo mają niższą samoocenę od dzieci nieuzdolnionych, a także, iż wychowanie ma znaczny wpływ na pobudzenie, rozwój i hamowanie rozwoju potencjału twórczego dziecka.
Część trzecia książki, ostatnia, dotyczy twórczej aktywności dzieci w edukacji przedszkolnej i wczesnoszkolnej. W rozdziale pierwszym zostało poruszone zagadnienie pedagogiki kreatywności. Autorka próbuje określić czym jest wcześniej swpomniany termin i jaki jest jego zakres. Termin pedagogika twórczości jest zamiennie stosowany z terminami: pedagogika kreatywności lub pedagogika twórcza. Według A. Góralskiego (1996) pedagogika zdolności to „nauka i sztuka pewnego szczególnego rodzaju wychowania, tego mianowicie, które skierowane jest na harmonijną i wszechstronną realizację potencjału twórczego wychowanka“. Według Góralskiego pedagogika zdolności to pewnego rodzaju postawa wychowawcza, pewien styl uprawiania pedagogiki. W dzisiejszym świecie, jest sprawą niepodwarzalną konieczność rozwijania kreatywności dzieci i młodzieży w procesie edukacji szkolnej. Według E. P. Torrance’a istnieje pięć argumentów uzasadniających istotę rozwijania twórczości człowieka: warunkuje zdrowie psychiczne, jest drogą do samorealizacji, wspiera proces uczenia się, warunkuje sukces zawodowy, wpływa na rozwój społeczno - gospodarczy poszczególnych krajów. Głównym zadaniem peadgogiki kreatywności jest pomoc w tworzeniu i rozwijaniu postawy twórczej. Według A. Góralskiego rozwojowi temu sprzyjają umiejętności takie jak: przełamywanie typowego spostrzegania sytuacji zadaniowych, umiejętność szybkiej i adekwatnej adaptacji do nowych sytuacji, umiejętność próbowania „inaczej“, sięgania po analogię, rozwijanie intuicji. W części trzeciej odnajdziemy informacje dotyczące podstawowych założeń teoretycznych dotyczących stymulowania kreatywności dzieci. Zjawisko twórczości zostało tu rozpatrzone na dwóch poziomach: I - dotyczy najmłodszych dzieci i odnosi się do twórczości spontanicznej, II - ujmuje twórczość jako styl życia, obejmuje zdolności, uzdolnienia, rozwiniętą osobowość twórczą, według tego modelu każdy może być twórczy (choć w innym stopniu). Oba z tych modeli są przydatne nauczycielowi. Pierwszy pomaga w ustalaniu codziennych działań edukacyjnych, drugi wyznacza cele końcowe edukacji kreatywnej. W rozdziale poruszone zostało również zagadnienie budowania obrazu siebie dzieci. Głównym zadaniem edukacji powinno być udzielanie dziecku wsparcia w kształtowaniu pozytywnego i adekwatnego obrazu swojej osoby.
Celem edukacji kreatywnej jest postawa twórcza. Zostały wymienione kryteria postawy twórczej, dzięki którym można odróżnić osobę twórczą od mniej twórczej. Należy je kształtować już u małych dzieci jeśli chcemy wyposażyć je w twórczą postawę. Niestety szkoła nie sprzyja kształtowaniu postaw twórczych ze względu na ujednolicanie zachowania i myślenia uczniów (Nęcka, 2001).
Ostatni rodział opisuje czym jest kreatywność dziecka, rodziców i nauczycieli. Bardzo ciekawe są wymienione zasady postępowania nauczyciela z uczniami w celu rozwijania ich twórczości, stworzone przez E.P. Torrance’a. Oto one:

1. Ceń myślenie twórcze
2. Uwrażliwiaj dzieci na bodźce istniejące w otoczenia
3. Zachęcaj do manipulowania przedmiotami i ideami
4. Ucz sposobów systematycznej analizy i oceny każdego pomysłu
5. Ucz tolerancji wobec nowych idei
6. Strzeż się przed narzucaniem sztywnych schematów
7. Twórz i utrwalaj w klasie twórczą atmosferę
8. Ucz dziecko, aby ceniło swe myślenie twórcze
9. Wyrabiaj w uczniach umiejętność unikania sankcji ze strony kolegów
10. Dostarczaj informacji dotyczących procesu twórczego
11. Rozwiewaj obawy, których źródłem są arcydzieła
12. Wspieraj i oceniaj uczenie się inicjowane przez samych uczniów
13. „Zabijaj uczniom ćwieka“
14. Stwarzaj sytuacje wymagające twórczego myślenia
15. Zapewniaj uczniom zarówno okresy wzmożonej aktywności, jak i względnego spokoju
16. Udostępniaj środki niezbędne do realizacji pomysłów
17. Utrwalaj zwyczaj pełnej realizacji pomysłów
18. Rozwijaj konstruktywny krytycyzm
19. Zachęcaj do zdobywania wiedzy z różnych dziedzin
20. Wychowuj innych nauczycieli o odważnym umyśle

Omówiona książka jest pozycją wartą uwagi nie tylko nauczycieli, ale również rodziców. Jest napisana w sposób bardzo klarowny i wzbudzający ciekawość czytelnika. Książka ta jest zbiorem wielu bardzo istotnych informacji, które warto wprowadzać w życie. Jest swojego rodzaju przewodnikiem wskazującym jak wychować twórcze dziecko.